Giá trị thặng dư
Chắc hẳn anh em đã được nghe đâu đó đại loại rằng một nền kinh tế thực sự phát triển là một nền kinh tế tạo ra thật nhiều giá trị và phân phối chúng đi khắp nơi. Anh em nghe điều đó bất kể là anh em đang học ở đâu - Đông hay Tây, xưa hay nay. Mức sống của một quốc gia phụ thuộc vào năng lực sản xuất hàng hóa và dịch vụ của quốc gia đó.1 Sản xuất vật chất là cơ sở của sự tồn tại và phát triển xã hội.2 Và rồi sau mỗi giai đoạn, mỗi thời kỳ, mỗi một sự đổi mới được hình thành, anh em bắt đầu nhìn lại và coi lại cách chúng áp dụng trong thời đại hiện tại. Và đây cũng là chủ đề mà Hải được nghe nhiều nhất từ thời đi học.
Giá trị thặng dư là gì?
Được rồi, trước khi đến với cách để đạt được thặng dư, hãy cùng làm rõ một số thứ. Đầu tiên là giá trị của hàng hóa:3
Lao động xã hội của người sản xuất hàng hóa kết tinh trong hàng hóa.
Trước hết, đó là do lao động tạo ra, và nó phải được xã hội chấp nhận. Nghĩa là bạn không thể tự ý đưa ra một con số cho nó, giá trị của nó là bao nhiêu và đổi được những gì phải là do xã hội thừa nhận. Bởi vì người sản xuất cũng cần phải trao đổi với người khác, nếu không, chúng sẽ không được gọi là hàng hóa.
Tiếp đến là phần thặng dư. Trước hết hãy nhìn theo công thức lưu thông trong tư bản \(T-H-T'\), thặng dư được gọi là:
Phần dôi ra vượt sức lao động do người lao động tạo ra mà không được các nhà tư bản trả công.
Phần dôi ra đó được ký hiệu là \(\Delta m = T - T'\) và được hình thành bằng việc biến hàng hóa (bao gồm sức lao động) thành trung gian để tạo ra tư bản lớn hơn thay cho việc coi tiền là trung gian để trao đổi hàng hóa như công thức lưu thông giản đơn \(H-T-H\). Tất nhiên phần này có một chút sự khác biệt với cách nhìn kiểu của Mankiw:
Phần lợi ích mà người tham gia giao dịch nhận được từ chênh lệch giữa mức giá thực tế và mức giá 2 bên chấp nhận.
Phần thặng dư đó gồm sản xuất và tiêu dùng. Thặng dư tiêu dùng đến từ việc người mua sẵn sàng mua hàng với giá cao hơn nhưng lại được mua hàng với giá rẻ hơn họ nghĩ. Thặng dư sản xuất đến từ việc người bán sẵn sàng bán giá thấp hơn nhưng họ vẫn bán được với giá cao. Nếu họ không cảm thấy hời từ giao dịch, họ có quyền từ chối bán hoặc từ chối mua - không ai ép. Và vì có kha khá cách nhìn về thặng dư, trong bài viết này Hải sẽ dùng cách nhìn mà được nhiều bên chấp nhận nhất:
Phần giá trị nhận được sau khi trừ đi cái giá để có được nó
hay nói cách khác: Thặng dư = Giá trị nhận được - Chi phí bỏ ra
2 cách để đạt được thặng dư
Cách thứ nhất đó chính là nhân bản hoạt động lên. Bạn làm tốt cái gì thì hãy làm cái đó nhiều hơn. Nếu 1 tiếng của bạn gấp được 10 origami, thì cách để tăng số lượng origami là tăng số giờ gấp chúng lên. Nếu sức của bạn 1 ngày chỉ cung cấp được 50 suất ăn, thì cách để tăng số lượng suất ăn phục vụ mỗi ngày là tuyển người về và chỉ họ cách làm. Cao tay hơn bạn cho mỗi người đúng ở mỗi khâu trong quy trình và truyển kết quả của mình cho người kế tiếp, bạn sẽ thấy số lượng origami và suất ăn đều tăng khủng khiếp. Từ một vài nếp gấp giấy, từ dọn bàn tới rửa bát, từ xới cơm cho tới múc canh - tốc độ của chúng đã nhanh hơn rất nhiều. Miễn là bạn thấy xứng đáng, hãy làm việc đó nhiều hơn hoặc tìm cách thuyết phục người khác làm việc đó với bạn.
Nhưng cách làm này có gì không ổn không? Bạn biết rằng quán ăn của bạn chỉ có tối đa 100 khách đến mỗi ngày. Vì vậy nếu bạn tuyển thêm nhiều người để phục vụ 200 suất ăn mỗi ngày, 100 phần ăn sẽ không có đầu ra - và chúng sẽ không được gọi là thặng dư theo bất cứ cách hiểu nào. Lúc này bạn hiểu rằng đó đã là giới hạn của cách nhân bản - nó đã không còn quan trọng như trước đây nữa. Bạn biết mình sẽ phải tìm cách để tăng lượt khách tới quán mỗi ngày nếu muốn tăng giá trị của bản thân. Có thể là đổi công thức, có thể là xây dựng thương hiệu để nhiều người biết đến hơn.
Nhìn chung nó là sự thay đổi, hoặc sự cải tổ. Đó là những phát minh, đó là những ý tưởng mới. Chúng được dùng để thay đổi hành vi hoặc thói quen giúp tăng giá trị chất lượng cuộc sống. Lúc này, việc tăng thặng dư không chỉ giới hạn ở việc cung cấp thêm suất ăn hay gấp origami; không chỉ giới hạn ở việc sản xuất thêm laptop hay điện thoại hay xe máy; hay tăng các nhu yếu phẩm, dụng cụ học tập và y tế hằng ngày. Bất kỳ thứ gì tạo ra giá trị cho xã hội hoặc làm giảm chi phí để giải quyết vấn đề đều làm tăng thặng dư. Và vì thế bạn cũng biết rằng việc làm giảm tắc đường cũng làm tăng thặng dư, việc giảm tải áp lực cho bệnh viện công giúp giảm thời gian khám bệnh cũng làm tăng giá trị thặng dư, việc làm giảm thời gian đi làm thủ tục hành chính cũng làm tăng thặng dư. Vì bạn biết thời gian cũng vừa là giá trị vừa là chi phí, việc cải tiến công nghệ giúp tăng trải nghiệm, giảm lag, giảm thời gian phản hồi, tăng băng thông kết nối dữ liệu cũng làm tăng thặng dư.
Thặng dư trong thời kỳ bùng nổ thông tin
Dữ liệu cũng là một loại hàng hóa đặc biệt. Nó là hàng hóa vì nó thỏa mãn 2 thuộc tính cơ bản của hàng hóa là giá trị (có thể đem ra trao đổi) và giá trị sử dụng nhằm phục vụ cho nhu cầu nào đó của con người. Nó đặc biệt ở chỗ chi phí để nhân bản chúng gần như bằng 0, bạn chỉ cần copy-paste là đủ. Và nó còn đặc biệt ở chỗ trong một số trường hợp, bạn không được phép nhân bản. Bạn có thể copy mã nguồn của Office và phân phối chúng cho nhiều người nhưng làm vậy sẽ gây thiệt hại cho Microsoft. Bạn cũng có thể lấy luồng truyền hình bóng đá và phát trực tiếp cho mọi người, nhưng làm vậy sẽ gây thiệt hại cho bên tổ chức giải đấu và bên mua bản quyền. Tại sao họ không cho phép mọi người copy-paste? Bởi vì họ cũng cần ăn cơm và uống nước như những người khác, bạn sẽ bị hạn chế hoặc dính tới pháp luật nếu tự ý nhân bản và phân phối chúng.
Để tăng thặng dư trong thời kỳ này, cách bạn có thể làm là đem công nghệ đi phục vụ cho tất cả ngành nghề. Bạn biết rằng dữ liệu giao thông trong một thời gian dài có thể giúp bạn làm giảm tắc đường theo cách này hoặc theo cách khác. Bạn biết rằng hình ảnh công trường được gửi đi và tạo báo cáo nhanh có thể giúp bạn quản lý dự án một cách hiệu quả. Bạn biết rằng thông tin ngày nay có thể nhanh chóng chảy tới bất kỳ đâu. Vì thế chúng có thể được dùng như những kênh môi giới, những trang niêm yết sản phẩm, những "mặt bằng" để giới thiệu và quảng bá thương hiệu. Và bạn cũng có thể làm SaaS để giải quyết các công việc lặp lại - và sự nhân bản cách giải quyết vấn đề này là hoàn toàn hợp pháp.
