Một vài góc nhìn từ thí nghiệm "Vũ trụ 25"

Vào ngày 22 tháng 6 năm 1972, nhà khoa học John Calhoun đã thực hiệm 1 thí nghiệm để trả lời cho câu hỏi: "Nếu loài sinh vật được sống trong thiên đường không lo cạnh tranh về thức ăn, về chỗ ở, liệu chúng có thể duy trì và phát triển mãi mãi hay không? ¹ Ông chọn ra 4 cặp chuột khỏe mạnh đã được sàng lọc kỹ càng về sức khỏe. Sau đó, đưa chúng vào môi trường 3m x 4.3m, chia thành 16 tháp, tạo được thành 256 hộp tổ, mỗi hộp có sức chứa đủ cho 15 chuột cùng ở - thiên đường đủ để chứa 4000 con chuột. Thức ăn, nước đều được cung cấp đầy đủ, nhiệt độ môi trường được kiểm soát, chất thải của chúng cũng được dọn dẹp, và hoàn toàn không có thú săn mồi.

Một số kết quả đáng chú ý được ghi nhận từ thí nghiệm này

• Trong 100 ngày đầu tiên, loài chuột khám phá, làm quen môi trường sống, thiết lập lãnh thổ và bắt đầu sinh sản
• Từ ngày thứ 105, quần thể bắt đầu tăng trưởng rất nhanh, và đạt hơn 600 con vào ngày thứ 315 (tăng 75 lần sau hơn 300 ngày).
• Số lượng cá thể chuột đạt đỉnh vào ngày thứ 560 với 2200 con. Tuy giai đoạn này số lượng cá thể có tăng nhưng tỉ lệ sinh so với 315 ngày đầu đã giảm 2,6 lần. Loài chuột lúc này đã có sự tranh chấp,
• Từ ngày thứ 560 trở đi, số lượng chuột chỉ có giảm chứ không có tăng.
• Các hành vi xâm chiếm lãnh thổ, đánh nhau, gây hấn để dành địa vị diễn ra thường xuyên. Một số con chuột tấn công và giành thức ăn của con khác dù thức ăn của chúng vẫn còn rất nhiều.
• Con cái bắt đầu có hành vi bỏ rơi hoặc tấn công con non, tỉ lệ sinh giảm, tỉ lệ tử tăng, một số con đực đã trở nên thụ động và không còn quan tâm tới xã hội loài chuột.
• Vào ngày 600, lứa chuột cuối cùng được sinh ra, chuột chính thức ngừng sinh sản.
• Tới ngày 1588, chỉ còn 27 con chuột: 23 cái và 4 đực.
• Vào ngày thứ 1780, cá thể chuột cuối cùng đã qua đời, xã hội loài chuột chính thức kết thúc. ²

Sau này có một vài biến thể của thí nghiệm này được thực hiện, cũng thử thay đổi một vài thông số hoặc điều kiện môi trường nhưng kết quả vẫn không có sự thay đổi nhiều. Calhoun gọi hiện tượng này bằng rất nhiều thuật ngữ mỹ miều: sự tha hóa hành vi (behaviorial sink), những kẻ đẹp đẽ (the beautiful ones). ³

Những câu hỏi tại sao

Trái ngược với suy nghĩ của nhiều người, loài chuột không hề tồn tại mãi mãi dù môi trường sống không hề có đe dọa hay rủi ro tiềm ẩn. Hầu hết chúng ta sẽ tự hỏi rốt cuộc là điều gì đã xảy ra và tại sao:

• Tại sao loài chuột vốn có thể sống sót ở ngoài môi trường tự nhiên đầy rẫy nguy hiểm hàng chục triệu năm qua nhưng lại không thể sống sót tại thiên đường quá 5 năm?
• Tại sao loài chuột lại tranh chấp dù nguồn thức ăn và thức uống có thể coi là vô tận?
• Tại sao loài chuột không chọn hợp tác với nhau cùng phát triển?
• Tại sao một xã hội có đầy đủ tài nguyên vẫn có thể thất bại?

Thứ gì không vô hạn?

Một môi trường không cần phải làm gì nhưng vẫn có ăn, một môi trường đồ ăn thức uống có thể coi là vô tận so với khả năng tiêu thụ của chúng, môi trường không có kẻ thù từ bên ngoài. Nhưng có một thứ mà môi trường này không hề vô tận - đó là không gian.

Như đã đề cập ở trên, thiên đường chuột chỉ rộng khoảng \(13m^2\) và chứa được tối đa 4000 con. Chính vì thiên đường không vô tận, loài chuột không thể đi nơi khác xa hơn mà chỉ có thể chui vào cái hộp khác. Ở ngoài môi trường tự nhiên, tuy nguồn thức ăn khó kiếm và đầy rẫy nguy hiểm thách thức, chuột vẫn có nhiều sự lựa chọn về di cư. Ở ngoài tự nhiên nếu có 2 con chuột không ưa nhau, chúng chỉ cần thực hiện một thao tác đơn giản là tách bầy và đi kiếm ăn chỗ khác. Nhưng trong Vũ trụ 25, chúng chẳng thể đi đâu khác vì không gian có giới hạn.

Ở ngoài tự nhiên có nhiều rủi ro thú săn mồi, sẽ có một vài con chuột khi tách bầy sẽ không thể tồn tại. Nhưng cũng có số khác phát triển mạnh thành quần thể. Vì thế khả năng sinh tồn của chúng ở ngoài tự nhiên rất mãnh liệt. Tỉ lệ tử do các mối đe dọa và từ môi trường sống sẽ được bù đắp bằng tỉ lệ sinh. Và vì việc kiếm ăn rất khó khăn và nguy hiểm, chúng bắt buộc phải hợp tác và dựa vào nhau và chia sẻ cho nhau chứ không còn cách nào khác. Và đó có thể là lời giải thích phù hợp cho việc loài chuột có thể tồn tại vài chục triệu năm ở ngoài tự nhiên nhưng không thể tồn tại quá 5 năm ở thiên đường.

Khao khát về không gian có lẽ là điều tất yếu đối với các sinh vật - kể cả con người. Con người luôn khao khát tìm kiếm những vùng đất mới. Ngày xưa chính là khám phá các châu lục mới, xuyên qua các đại dương và mở rộng giao thương. Ngày nay chính là khao khát lên mặt trăng và lên sao hỏa.

Câu chuyện vườn địa đàng

Bây giờ hãy thử tìm mối liên quan giữa Vũ trụ 25 với câu chuyện của Adam và Eva trong Sáng thế ký 3 từ Kinh thánh⁴. Ở một khu vườn toàn trái cây ngon, đẹp đẽ không khác gì thiên đường, tại sao cả 2 người lại quyết định ăn loại trái cây bị cấm? Theo như câu chuyện, là do Eva đã bị rắn độc xảo quyệt dụ dỗ. Nhưng nếu Eva quyết định không ăn, rắn không thể làm gì được, đúng chứ? Dù trong Kinh thánh không đề cập vườn Eden rộng bao nhiêu, nhưng chắc chắn diện tích vườn Eden là hữu hạn. Có lẽ vì thế mà Adam và Eva đã khám phá hết khu vườn và đã thử hết các trái cây trong vườn trước khi đụng vào trái cấm. Có lẽ vì thế mà chuyện họ ăn chỉ là chuyện đến sớm hay muộn mà thôi. Khi vườn địa đàng không còn thứ gì mới, thứ trái của cây phân biệt thiện ác mà họ chưa thử là thứ duy nhất còn mới mẻ.

Thứ đạt được quá dễ dàng có giá trị?

Các nhà tâm lý đã dùng phô mai để thực hiện một thí nghiệm đối loài chuột trong mê cung. Họ quan sát được rằng loài chuột không chết vì phải cố tìm kiếm phô mai trong mê cung mà chết là vì miếng phô mai to được đặt ngay dưới chân chúng. Thực ra có rất nhiều tài nguyên miễn phí mà con người cần, một trong số đó chính là không khí. Bao nhiêu người trong chúng ta thực sự trân trọng và nghĩ về không khí mỗi ngày. Việc thiền định - nếu không xét tới yếu tố tâm linh, đơn giản chính là cách thể hiện sự trân trọng đối với không khí. Vì cuộc sống khó khăn bộn bề, và vì thứ tài nguyên đó đạt được quá dễ dàng, nhiều người không thực sự nhận ra điều đó.

Nếu như một chương trình truyền hình có thể xem lại và tua lại ở bất kỳ đâu, khán giả thường sẽ không trực chờ đợi tới giờ phát sóng trước màn hình. Khi một câu trả lời từ ChatGPT được lưu lại trong tab chat, người dùng sẽ không không cần nhớ câu trả lời và thậm chí không copy lưu lại dù thao tác đó rất đơn giản. Nếu ứng dụng điện thoại đã lưu trữ danh bạ, con người sẽ có xu hướng không nhớ nhiều số điện thoại - kể cả đó là của người thân. Tương tự trong Vũ trụ 25, nếu việc tìm kiếm nguồn thức ăn không còn là vấn đề, loài chuột sẽ tập trung cho việc trải chuốt, gây hấn, tranh giành lãnh thổ hoặc trèo lên để xem các con khác đánh nhau.

Điều tương tự có diễn ra với con người?

Để trả lời câu hỏi này, hãy thử trả lời những câu hỏi vệ tinh dựa trên những gì đã xảy ra với loài chuột. Càng có nhiều câu trả lời giống với Vũ trụ 25, xã hội loài người càng có nguy cơ giống với loài chuột. Môi trường sống của con người có bị giới hạn hay không? Nếu một người không thích hàng xóm, họ có thể di chuyển đến thành phố mới hay không? Con người có còn tiếp tục tìm kiếm tài nguyên để phục vụ cho chính mình hay không? Luật pháp có để cho những kẻ mạnh muốn làm gì thì làm hay không? Xã hội có bỏ rơi những người yếu thế hay không? Xã hội có tạo điều kiện để mọi người đều có cơ hội tham gia đóng góp vào sự phát triển chung hay không?

Con người vốn dĩ không phải là loài chuột. Mọi trẻ em đều được đến trường và đều cần được đến trường, được đi học. Môi trường sống của con người cũng rộng hơn. Vũ trụ là vô tận và con người sẽ không bao giờ khám phá hết. Không gian sống của con người cũng không trật hẹp như trong thí nghiệm. Con người có thể di chuyển đến thành phố mới miễn là họ còn đủ trẻ khỏe và không vướng bận chuyện gia đình. Con người vẫn cần tài nguyên và cần đảm bảo an ninh lương thực, an ninh năng lượng. Nhờ có tri thức và nghiên cứu khoa học, con người có thể khai phá, ước lượng, đo lường và kiểm soát tài nguyên hợp lý với độ chính xác rất cao. Và ngày càng chính xác, tối ưu hơn.

Vậy bây giờ chúng ta chỉ còn lại 3 câu hỏi: Luật pháp có để cho những kẻ mạnh muốn làm gì thì làm hay không? Xã hội có bỏ rơi những người yếu thế hay không? Xã hội có tạo điều kiện để mọi người đều có cơ hội tham gia đóng góp vào sự phát triển chung hay không? Xin lỗi quý độc giá nếu như Hải chưa có câu trả lời thỏa đáng cho những câu hỏi này. Và vì vậy, hãy tiếp cận những câu hỏi này để có thể suy nghĩ sâu hơn và thảo luận kỹ hơn.