Sách self-help có thật sự hữu ích?
Sách Self-help có thể hiểu nôm na là cuốn sách tự phát triển bản thân. Chúng đồng hành với các độc giả thông qua việc đề cập đến các phương pháp, giải pháp để đi đến thành công, hạnh phúc hay chân - thiện - mĩ. Những cuốn sách đó thường có đặc điểm chung là bán chạy bởi dễ đọc - dễ hiểu nếu so với những cuốn giáo trình khô khan. Tiêu biểu những cuốn điển hình mà anh em có lẽ đã quá quen thuộc là Đắc nhân tâm, Những kẻ xuất chúng, Nghĩ giàu làm giàu, 7 thói quen để thành đạt, Atomic Habit…
Và tất nhiên, đi sau sự thành công và những doanh số bán khủng khiếp từ những cuốn sách này là hàng loạt câu hỏi và phản biện về hiệu quả của phương pháp được đề cập trong cuốn sách: “Đọc xong có thể thành công không? Chúng có thực sự có tác dụng không? Hay chỉ đang làm giàu cho nhà xuất bản và tác giả? Tại sao những nội dung càng đọc nhiều lại càng thấy lặp lại? Chúng không cung cấp kiến thức chuyên ngành mà chỉ cung cấp những kiến thức về thay đổi bản thân để tốt hơn”. Có người còn thậm chí còn cho rằng nó là mất thời gian và vô tác dụng. Vì vậy, một bài viết tổng hợp góc nhìn về sách self-help ra đời!
Lý thuyết ngụy biện
Trước khi đi sâu vào cuốn sách self-help, tác giả hay độc giả của self-help, hãy cùng xem qua thuyết ngụy biện. Người thành công thường dậy sớm nhưng không phải ai dậy sớm cũng thành công. Người thành công có lối đi riêng nhưng người có lối đi riêng không có nghĩa là sẽ thành công. Khi ai đó tin rằng người dậy sớm hay có lối đi riêng sẽ thành công chỉ vì người thành công làm thế thì đó được gọi là ngụy biện. Bởi vì chúng ta chưa xét tới những người dậy sớm hay có lối đi riêng nhưng chưa thành công. Hiểu nôm na là buổi sáng sớm của người có thành tựu là để lập kế hoạch, để review lại các sự kiện đã xảy ra và sắp xếp lại những task trước đây. Lối đi riêng của người thành công sẽ trở thành lối đi chung nếu người đọc lựa chọn. Những đoạn lối đi riêng khác không dẫn tới thành công sẽ không ai biết vì những thứ đó không được ai truyền thông.
Người thành công họ đọc nhiều, điều đó là đúng! Nhưng người đọc nhiều mà không chắt lọc, chọn lọc hay kiểm chứng, đối chiếu và phản biện thì chỉ chìm đắm trong thế giới nhiễu loạn thông tin và đầy bẫy fomo. Và kết quả của người đọc nhiều nhưng không đối chứng là mất phương hướng, mất sự kiên trì trong việc theo đuổi con đường. Bởi suy cho cùng, việc đọc hay xem là cách dễ nhất để đánh lừa bộ não rằng: “Tôi đã làm, tôi đã thực hiện, và tôi sẽ thành công”. Nhưng một thực tế phũ phàng là chẳng có gì xảy ra ở đây cả.
Tâm lý học của người đọc nhiều sách self-help
Người đọc có thể đến với những cuốn sách self-help trong nhiều giai đoạn khác nhau của cuộc đời. Có người tiếp cận self-help trong kỳ nghỉ hè khi không còn vướng bận chuyện học hành, có người tiếp cận sách self-help khi vừa chia tay người yêu và cần tìm tới nội dung trầm lắng để phát triển bản thân, cũng có người đến với sách self-help khi vô tình lướt mạng và nhìn thấy tiêu đề đánh trúng một khuyết điểm nào đó của bản thân.
Không phải tất cả, nhưng thông thường, người mới bắt đầu đọc sách self-help sẽ hứng khởi, làm theo và tiếp tục đọc. Những cuốn sách self-help giữ chân họ vì bên trong đó có trình tự các bước cụ thể, các công thức thành công, những quy tắc dễ hiểu và những câu chuyện truyền cảm hứng. Họ sẽ tiếp nhận một vài lời khuyên trong sách và giữ được thói quen trong 1 vài tuần đầu. Nhưng chỉ sau một thời gian ngắn sau đó, mọi thứ trở về như cũ, trở về với thứ vốn thuộc về người đó, trở về với một tính cách tự nhiên mà người đó vốn yêu thích, hài lòng và có thể duy trì ngày qua ngày.
Cuộc sống thực tế thường sẽ tồn tại rất nhiều biến số và vì thế, không phải chỉ 1 cuốn sách self-help là đủ để người đọc cảm thấy an toàn. Khao khát tò mò cộng với việc nhìn thấy cuốn bìa đẹp trong nhà sách khiến cho người đọc tiếp tục mua cuốn sách self-help thứ hai, thứ ba, thứ tư,… Và một vòng lặp tương tự sẽ diễn ra với mỗi cuốn sách self-help được tiêu thụ. Và về sau, họ tự hỏi rằng họ thực sự nhận được gì từ các nội dung của cuốn sách đó. Là sự thay đổi bản thân thần kỳ hay chỉ là những tính từ đẹp đẽ để khiến họ có thể trưng bày sách ở kệ tủ? Những cuốn sách self-help là những nội dung bền vững hay chỉ là thức ăn nhanh cho não?
Đọc sách của người thành công viết thì có thể thành công?
Điều này phụ thuộc vào việc anh em định nghĩa như nào về thành công? Nếu anh em tin rằng thành công là kiếm nhiều tiền thuộc top vài phần trăm dân số thế giới và không dành cho số đông, thì rõ ràng việc đọc sách của người thành công sẽ không thể thành công vì khi ai cũng thành công, số ít đó sẽ trở thành người bình thường. Còn nếu anh em định nghĩa thành công chỉ đơn giản là hài lòng với những thứ mình có bằng cách hoặc là có được thứ mình muốn hoặc là không muốn nó nữa thì anh em có thể thành công ngay cả khi không đọc sách của người thành công.
Khi một người đưa ra lời khuyên, nó dựa trên hoàn cảnh của người đó, năng lực của người đó, mạng lưới quan hệ xã hội của người đó, địa vị của người đó và rất nhiều trong số chúng khác xa với tình huống thực tế của người đọc. Lý do mà các chuyên gia không thể giúp chính xác cuộc đời của một người là vì họ không thật sự sống cuộc đời của người đó. Ngay cả khi lời khuyên của tác giả đó trông có vẻ hoàn hảo.
Việc cố gắng áp dụng lời khuyên của người khác vào cuộc đời bản thân thường sẽ không đi tới kết quả hạnh phúc. Nó giống như việc sử dụng chiếc khuôn bánh hình vuông để làm cái bánh kem hình tròn. Cho dù chiếc khuôn đó có được đúc vuông hoàn hảo tới đâu thì cũng không thể làm ra chiếc bánh hình tròn. Trong nhiều trường hợp, con người thích đi tìm câu trả lời từ người khác hơn từ chính bản thân mình. Nhưng thực tế, mọi câu trả lời từ bên ngoài thường chỉ mang tính chất tham khảo và chúng đều không thể áp dụng cho tất cả mọi người. Cách duy nhất thực sự hiệu quả là help-myself, chứ không phải là self-help. Một người chỉ có thể thay đổi khi họ thật sự nhận thức được sự cần thiết của việc phải thay đổi, còn không thì họ sẽ tự hỏi: “Vì sao tôi phải thay đổi? Tôi thay đổi vì điều gì?”. Và rõ ràng với những người đang cảm thấy cuộc sống của họ là tốt, họ không có lý do phải thay đổi chỉ để giống với những người ngoài kia.
Có ý kiến cho rằng nên đọc thật nhiều sách self-help vì khi đọc nhiều sách self-help, tính cách của anh em sẽ được nuôi dưỡng trong những mỹ từ, tính từ đẹp đẽ. Và khi một người sống trong những điều đó đủ lâu, họ sẽ tự nhiên trở thành như vậy bất kể môi trường xung quanh có thay đổi ra sao. Nhưng trong nhiều trường hợp, đọc sách self-help không những không giúp 1 người cải thiện mà còn khiến người đó cảm thấy tệ hơn, thậm chí trầm cảm. Tại sao vậy? Vì khi một người tiếp nhận quá nhiều tính từ đẹp mà bản thân mình không có, họ sẽ phải hành động để có nó. Và khi không có được nó, họ dễ dàng tự trách bản thân mình, đổ lỗi cho chính mình. Và điều đó vô tình biến 1 người đang bình thường trở thành một người tầm thường. Và biến một người có tư duy độc lập thành một người mang cho mình tư duy phụ thuộc. Thông thường, việc hình thành thói quen tốt khó hơn nhiều so với chúng ta thường nghĩ. Nhất là khi bản thân một người tự hỏi tại sao phải hình thành thói quen đó, tại sao phải duy trì thói quen đó, thứ tôi thực sự nhận được lại là gì?
Khai thác vào nhu cầu và sự sợ hãi của con người là cách kiếm tiền rất hiệu quả và hợp pháp ngày nay. Nếu 1 người không có nó thì hãy tạo ra nó, nếu 1 người có ít thì hãy khuếch đại nó lên. Xã hội công nghiệp thường bắt chúng ta phải giống người khác hoặc giáo dục chúng ta phải giống người khác - những người được gán nhãn là thành công, thành đạt trong xã hội. Nó vạch ra những hình mẫu sẵn có để nhiều người có thể tham khảo. Nhưng thực ra, việc muốn trở thành ai hay ai là hình mẫu lý tưởng của một người chỉ nên xuất phát từ chính bản thân người đó. Xuất phát từ nhận thức và sự tôn trọng về hình mẫu mà người đó muốn trở thành, được đúc kết từ quá trình học tập, trải nghiệm, làm việc trong cuộc sống.
Không gì có thể thay thế việc tự trải nghiệm
Khi anh em xem 1 chuyên gia hoặc diễn giả đọc quá nhiều sách self-help và thuyết giảng về kỹ năng, thói quen hay kinh doanh bán hàng, anh em sẽ thấy nó tích cực nhưng nó có 1 điểm là khá chung chung, áp đặt suy nghĩ, một chiều và lặp đi lặp lại những từ khóa. Điều đó không thể giúp cho một người hiểu được rằng: “Tại sao phải như thế này? Tại sao phải như thế kia?”, và thường sẽ khiến khán thính giả tự hỏi “Tôi làm ngược lại được không? Chuyện gì sẽ xảy ra nếu như tôi làm khác đi?”. Và để trả lời được câu hỏi đó, anh em chỉ có thể tự mình trải nghiệm chứ không còn cách nào khác.
Với những người chơi cờ lâu năm hoặc thi đấu chuyên nghiệp, họ sẽ biết rằng những nước đi mạnh mà phần mềm đưa ra được dựa trên việc thử rất nhiều nước đi không hiệu quả và loại bỏ chúng chứ không hẳn là biết được nước đi đó từ đầu. Và việc bắt chước đi theo những nước của phần mềm không thể giúp người chơi cờ giỏi hơn. Vì phần mềm đưa ra được nước đi dựa vào sức tính khủng để tính qua những nước đi không hiệu quả, còn người bình thường chỉ thấy được kết quả của nước đi đó chứ chưa hề tính qua nước khác. Và khi không còn sự trợ giúp của phần mềm, người chơi bình thường sẽ nhanh chóng vỡ cờ vì không biết được nước đi chính xác sau đó. Người phụ thuộc phần mềm thường bị ám ảnh bởi “nước đi chính xác” chứ không phải là vì sao không đi nước kia. Trong khi đó, cờ thủ chuyên nghiệp phải thử đi nước sai để biết vì sao nước này không đi được hoặc nghiên cứu xem có thể khai thác đối thủ từ nước đi này hay không?
Một lần nữa, không có gì có thể thay thế việc tự mình trải nghiệm. Vì vậy, đón nhận thông tin nhưng nên giữ cho mình sự hoài nghi và đối chứng từ nhiều nguồn - từ những góc nhìn khác nhau của nhiều người và từ góc nhìn hình thành từ chính trải nghiệm của anh em. Không phải với riêng sách self-help mà là với bất kỳ nội dung nào kể cả đối với bài blog mà anh em đang đọc. Đó là lý do vì sao mà Hải không bao giờ nói với độc giả của mình rằng: “Hãy tin những gì Hải viết, hãy tin những gì Hải nói!” mà Hải luôn mong anh em đọc bài viết và đối thoại, sẵn sàng phản biện một cách chân thành. Hải viết blog không nhằm mục đích chứng minh là Hải đúng mà là có thể mang đến những góc nhìn, những kiến thức, thông tin mà Hải thu thập được đến độc giả và để chúng ta có thể tiếp tục suy nghĩ sâu hơn về 1 chủ đề nào đó. Vì thế, hãy sẵn sàng nghi ngờ những điểm trong bài viết của Hải. Từ đó, Hải có thể tiếp tục đón nhận rất nhiều ý kiến, kể cả ý kiến trái chiều để hoàn thiện bài viết cũ và hướng tới những bài viết chất lượng hơn về sau.
Kết
Self-help về bản chất là một lĩnh vực kinh doanh hơn là giải pháp. Vì vậy, câu hỏi ở đây không phải là có nên đọc sách self-help hay không? Mà là nên đọc và tiếp nhận thông tin từ sách self-help như thế nào? Có bao nhiêu góc nhìn cho mỗi nhận định được đưa ra từ sách self-help? Liệu nếu tôi không làm theo hoặc làm ngược lại thì có được hay không? Vì vậy, nếu coi mỗi nhận định mà sách self-help đưa ra như một câu hỏi gợi mở để thử nghiệm và tự đánh giá hiệu quả, người đọc sẽ cảm thấy rất nhẹ nhàng. Nhưng nếu tin rằng chúng là chân lý và áp dụng cứng nhắc, bản thân độc giả có thể sẽ đối mặt những cảm giác thất vọng khi thực tế không giống trong sách.
Một lần nữa, Hải muốn nhấn mạnh rằng: “Tri thức không chỉ phát triển nhờ sự đồng thuận tuyệt đối, mà nhờ những cuộc đối thoại tử tế. Vì vậy, mong anh em đọc bài viết như một góc nhìn để suy ngẫm, thay vì một kết luận cuối cùng. Mọi quan điểm ít nhiều đều mang dấu vết của trải nghiệm cá nhân. Mục đích của mỗi bài viết không phải là để ai đúng tuyệt đối, mà là liệu chúng ta có thể cùng nhau suy nghĩ sâu hơn sau mỗi bài viết hay không? Vì vậy, hãy đọc với tinh thần cởi mở và phản biện hoặc góp ý khi anh em có suy nghĩ khác nha!”.
