Tại sao Bitcoin cưa đôi?

Trước khi bắt đầu bài viết, Hải muốn nhấn mạnh rằng Hải chưa từng tham gia đầu tư, giao dịch hay đào crypto trước đây. Tất nhiên anh em hoàn toàn có thể thắc mắc rằng: "Nếu Hải chưa từng đụng vào Bitcoin thì liệu bài viết về Bitcoin của Hải có đáng để đọc và có đủ sức thuyết phục hay không?". Hải hoàn toàn hiểu, và cũng theo một góc độ nào đó, chính vì Hải chưa từng được hưởng lợi hay chịu thiệt hại từ Bitcoin, anh em có thể tham khảo bài viết từ một người có góc nhìn trung lập. Mục tiêu của bài viết là đưa ra thật nhiều góc nhìn vì cho tới nay vẫn có rất nhiều ý kiến trái chiều về tiền mã hóa. Có người thì bảo rằng đó là công nghệ tương lai của nhân loại, cũng có người nói đó là trò lừa bịp, lừa đảo và rửa tiền. Vì vậy, muốn biết nó thực sự là gì, chúng ta phải thảo luận về nó, phải đặt câu hỏi về nó, phải xem qua các trường hợp trước đây nó được sử dụng cho mục đích gì?

Một số câu hỏi sẽ được trả lời trong bài viết

Để dễ tiếp cận với bài viết cho cả những người mới tìm hiểu về Bitcoin, Hải sẽ liệt kê các câu hỏi thường gặp về Bitcoin trước khi đi sâu vào chúng, đó là:

• Tư duy nào hình thành nên sổ cái phi tập trung?
• Làm sao để chuyển tiền?
• Làm sao để biết giao dịch có hợp lệ hay không?
• Tiền hay số dư của Bitcoin đến từ đâu?

Bitcoin không nằm ngoài quy luật ghi sổ.

Tất cả những thứ liên quan đến tiền, đặc biệt là số tiền lớn đều cần ghi chép. Khi anh em cho ai đó vay nợ, anh em phải ghi lại ở đâu đó. Khi anh em đóng tiền nhà, anh em cần chủ nhà ghi chú đã đóng tiền hoặc xác nhận lại ở đâu đó. Khi anh em mua hàng ở tạp hóa hay siêu thị, anh em cần xác nhận đã thanh toán để đi ra khỏi cổng và người bán cũng cần ghi nhận lại giao dịch đó để kiểm kê. Những thứ đó đều cần đến cuốn sổ ghi chép để tránh chúng ta quên. Và cuốn sổ đó nên có càng nhiều người biết tới, càng nhiều người làm chứng càng tốt. Vì sao vậy? Vì nếu lỡ sau này 2 bên có tranh chấp thì dựa vào cuốn sổ của 2 bên và của các bên làm chứng để biết xem chuyện gì đã xảy ra.

Đấy nhé! Từ thời xa xưa, việc trao đổi hàng hóa hay xin thiếu nợ đã phải được ghi chép lại rồi. Đến thời công nghệ lưu trữ và Internet phát triển, người ta không chỉ muốn ghi chép mà người ta còn muốn tính đến trường hợp xấu nhất là cuốn sổ đó bị mất, bị nhàu, bị cháy thì người ta vẫn tìm lại được ở đâu đó. Và đó là lý do sổ cái phi tập trung ra đời. Hiểu nôm na là anh em muốn tiền bạc phải minh bạch, rõ ràng và nhiều người làm chứng. Và anh em cũng sẽ muốn cuốn sổ của anh em và người đối diện một khi đã ghi chép giao dịch thì không thể bị sửa để tránh bị quỵt, và cả cuốn sổ của những người làm chứng cũng vậy.

Rõ ràng, nhu cầu ghi chép về tiền vào ra thế nào, đến từ đâu, cho việc gì, minh bạch ra sao và những ai làm chứng là hiển nhiên. Vấn đề bây giờ là làm sao để thực hiện điều đó? Chúng ta sẽ tiếp tục trả lời những câu hỏi kế tiếp:

• Tư duy nào hình thành nên sổ cái phi tập trung?
• Làm sao để chuyển tiền?
• Làm sao để biết giao dịch có hợp lệ hay không?
• Tiền hay số dư của Bitcoin đến từ đâu?

Làm sao để chuyển tiền

Ở ngoài đời, anh em đơn giản là đưa tiền và ghi nhớ là đã đưa hoặc ghi chép lại. Hoặc có thể chuyển khoản qua ngân hàng để ngân hàng nhớ giùm anh em. Còn qua Bitcoin thì sao? Ý tưởng cơ bản cũng sẽ giống như chuyển khoản nhưng sẽ có một vài điểm đặc biệt hơn vì không có tổ chức trung gian như ngân hàng đứng ra chịu trách nhiệm ¹:

• Tất cả mọi người khi làm ví Bitcoin sẽ nhận được 2 cái khóa - khóa cá nhân và khóa công khai
• Khóa cá nhân chỉ có bản thân mình được biết, nói cách khác là chỉ có người giữ nó mới có thể chuyển tiền. Nếu làm mất khóa cá nhân thì coi như xong, coi như là mất toàn bộ tài sản Bitcoin.
• Khóa công khai là địa chỉ công khai để nhận tiền và là định danh để mọi người làm chứng rằng 2 bên đã giao dịch.
• Khi chuyển tiền cho ai đó, anh em sẽ nói với mọi người rằng tôi chuyển tiền tới người đó. Anh em phải sử dụng khóa cá nhân mà chỉ riêng anh em biết để làm điều đó. Còn thứ mà mọi người, bao gồm cả người nhận nhìn thấy được là khóa công khai của người gửi đã chuyển một số tiền tới khóa công khai của người nhận.
• Khi mọi người trong mạng lưới xác nhận hợp lệ, ghi giao dịch vào sổ và lập tức trừ tiền số dư của người chuyển và tăng tiền số dư của người nhận.
• Nếu khóa cá nhân bị người khác phát hiện, cách tốt nhất là tạo ví Bitcoin mới và chuyển tiền qua ví đó trước khi bị người khác tẩu tán tài sản.

Mọi giao dịch trên Bitcoin đều được ghi lại, không những thế là ghi lại ở nhiều cuốn sổ khác nhau của nhiều người và nhất quán với nhau. Đây chính là ý tưởng cốt lõi để giải quyết vấn đề từ đơn giản như đóng tiền nhà, mua sắm, hay thiếu nợ cho tới những thứ lớn hơn như hợp đồng mua bán. Đó là làm sao để tôi biết, anh biết và mọi người biết chúng ta đã giao dịch?

• Tư duy nào hình thành nên sổ cái phi tập trung?
• Làm sao để chuyển tiền?
• Làm sao để biết giao dịch có hợp lệ hay không?
• Tiền hay số dư của Bitcoin đến từ đâu?

Làm sao để biết giao dịch có hợp lệ hay không?

Nếu là mua bán bình thường ở tạp hóa, khi anh em chỉ cầm theo tờ 100k, anh em sẽ mua hàng ở mức tối đa 100k. Những món đồ nào làm hóa đơn vượt 100k, anh em buộc phải trả lại. Những món được trả lại là những món không được mua, không tạo ra giao dịch và không trừ tiền. Tương tự với ngân hàng, anh em có thể biết được số dư ngay sau khi chuyển do ngân hàng đã nắm giữ cuốn sổ giao dịch. Nếu anh em không đủ tiền để chuyển khoản, ngân hàng sẽ báo không hợp lệ hoặc không cho chuyển.

Trong Bitcoin cũng vậy, nếu số dư không đủ, chắc chắn sẽ không thể thực hiện giao dịch và cũng sẽ chẳng được ai ghi lại giao dịch đó vào sổ. Nhưng có 1 rủi ro có thể xảy ra trong giao dịch là một người lợi dụng trong lúc mọi người chưa ghi chép lại giao dịch trong sổ thực hiện cùng lúc 2 giao dịch - gọi là double-spending. Hiểu nôm na là bản thân chỉ có 1 đồng nhưng lại chuyển 1 đồng cho cửa hàng trà sữa để mua ly olong trân châu rồi tận dụng lúc mạng lưới chưa cập nhật - cùng lúc chuyển 1 đồng để mua bánh mì. Lý do việc này có khả năng xảy ra là vì khi không có 1 hệ thống tập trung, sẽ cần có thời gian để tất cả những người có liên quan đồng thuận giao dịch và ghi vào sổ. Vì thế khi giao dịch đầu tiên chưa được đồng thuận dù hợp lệ, số dư tài khoản chưa được cập nhật và người đó có thể dùng để thực hiện giao dịch khác. Tất nhiên chỉ có 1 giao dịch được xác minh và ghi vào sổ đầu tiên là hợp lệ. Sau giao dịch đó, người đó không còn đồng nào nữa nên không thể tiếp tục chuyển tiền.Bitcoin giải quyết vấn đề này bằng Proof-of-Work (PoW)². Đại loại là giao thợ đào có khả năng tính toán, giải quyết sớm nhất và ghi nhận chúng và loại bỏ các giao dịch gây xung đột, loại bỏ spam rồi sau đó gửi thông tin giao dịch cho những người khác ghi vào sổ.

Tiền hay số dư của Bitcoin đến từ đâu?

• Tư duy nào hình thành nên sổ cái phi tập trung?
• Làm sao để chuyển tiền?
• Làm sao để biết giao dịch có hợp lệ hay không?
• Tiền hay số dư của Bitcoin đến từ đâu?

Hải đoán đây là phần hay nhất và là phần nhiều người đặt vấn đề và có nhiều câu hỏi nhất: Ai là người đầu tiên sở hữu đồng Bitcoin? Đồng Bitcoin đến từ đâu? Số dư Bitcoin đến từ đâu để mà người ta chuyển qua chuyển lại? Giá trị của nó thực sự là gì? Nó có đang bị bơm thổi quá mức hay không? Và trò chơi này có thể bị gian lận hay không? Cha đẻ của Bitcoin có thể tự ý tạo ra và tự thưởng cho mình lượng tiền vô hạn hay không?

Trước khi trả lời đồng tiền Bitcoin hay BTC đến từ đâu, hãy thử bắt đầu với câu hỏi: "Đồng tiền thông thường trong lưu thông như USD hay Yên Nhật đến từ đâu? Số dư tài khoản trong ngân hàng khởi nguồn từ đâu để người ta chuyển qua chuyển lại?". Xin mời các chuyên gia kinh tế tài chính, các nhà quản trị trả lời. Có người nói rằng tiền đến từ thế chấp tài sản như đất đai để vay nợ, cũng có người nói rằng tiền do ngân hàng trung ương tạo ra và chịu trách nhiệm kiểm soát cung tiền và lãi suất. Hải không biết nhưng Hải chắc chắn rằng tiền được tạo ra để giải quyết vấn đề trao đổi và phục vụ lưu thông hàng hóa, để thanh toán thầu, trả lương, mua sắm... Dù muốn hay không, dù ít hay nhiều, chúng ta cũng cần phải thừa nhận rằng chúng phụ thuộc vào ý chí của tổ chức chính phủ và tổ chức tài chính

Vì vậy hãy so sánh Bitcoin với vàng để dễ hình dung. Vàng đến từ đâu? Chúng có sẵn trong tự nhiên, có độ hiếm cao và có giới hạn! Làm sao để có vàng? Phải đi tìm kiếm mỏ vàng, rồi phải đào! Bitcoin cũng tương tự, đó là các khối chưa được khai phá và vì thế một người phải dùng tài nguyên tính toán để đào coin và chúng được giới hạn ở con số 21 triệu. Về cơ bản là người đào coin sẽ thử từng kết quả khả dĩ đến khi nào đúng để xác minh giao dịch. Nó có thể được hiểu là phần thưởng cho người tìm được và đào được. Và điều đặc biệt hơn nữa là việc đào được sẽ được ghi nhận công khai lên chuỗi cho tất cả mọi người xem, xác minh và lưu trữ. Sau đó, phần thưởng là coin sẽ chảy thẳng về ví của người đào được.

Phần thưởng khi đào được quy đổi ra Bitcoin sẽ có xu hướng giảm như công thức trên. Cứ sau mỗi giai đoạn, phần thưởng khi đào được sẽ bị cưa đôi. Cứ sau mỗi chu kỳ, phần thưởng coin dành cho người đào được sẽ giảm đi một nửa. Cha đẻ của Bitcoin làm vậy để đảm bảo rằng tổng số Bitcoin sẽ giới hạn ở con số 21 triệu. ³

Vậy cha đẻ của Bitcoin là Satoshi Nakamoto có biết trước về chỗ chứa các Bitcoin chưa được khai phá hay không? Câu trả lời là ông hoàn toàn không biết, trừ khi ông chọn cách đào như những người khác. Dù ông biết thuật toán, biết cơ chế tạo block, biết kiểm tra PoW, nhưng ông không khác gì những người bình thường khác vì những gì ông biết đều được công khai trên mã nguồn mở. Cái số mà các thợ đào coin phải tìm nó chưa từng được ai đó đẻ ra. Số đó chỉ có thể đi tìm và dùng để thử sai tới khi khớp chuỗi. Hệ thống không hề tạo ra số nonce ngẫu nhiên mà mà tạo ra kết quả băm ngẫu nhiên để mọi người tìm số nounce phù hợp. Ngay cả khi anh em giỏi đến mức biết được seed random, anh em cũng không thể kiểm soát được nội dung và thời điểm giao dịch trong tương lai, và vì thế, không thể biết được chuỗi tiếp theo và càng không thể biết được số nounce nếu như không thử sai.

Tương lai công nghệ hay chiêu trò thổi bong bóng?

Khi chúng ta đã đi qua 4 câu hỏi:

• Tư duy nào hình thành nên sổ cái phi tập trung?
• Làm sao để chuyển tiền?
• Làm sao để biết giao dịch có hợp lệ hay không?
• Tiền hay số dư của Bitcoin đến từ đâu?

Chúng ta vẫn sẽ còn rất nhiều câu hỏi về giá trị của Bitcoin. Chúng không thể làm trang sức như vàng, cũng không thể làm chỗ ở hay mặt bằng kinh doanh như đất, cũng không phải là dạng đầu tư cho sản xuất như cổ phiếu, cũng không được chính phủ coi như tiền mặt chính thống. Vậy một thứ không thể cầm nắm, không thể sờ, không thể ngửi như Bitcoin thì có giá trị gì? Tại sao 1 Bitcoin quy đổi ra USD lại có giá trị khủng khiếp như vậy? Nó sẽ tăng hay giảm trong tương lai? Điều này liệu sẽ sụp đổ?

Như Hải đã trình bày, bản chất của Bitcoin là ghi nhận giao dịch. Tất cả giao dịch được công nhận đều được lưu trên nhiều hệ thống khác nhau và đồng bộ với nhau nên giá trị của nó là đảm bảo các bên nhớ được giao dịch. Về lượng cung, Bitcoin có giới hạn giống như đất đai và vàng, không ai có thể tạo ra thêm Bitcoin. Và đó là lý do tỷ giá Bitcoin so với đồng tiền của hầu hết quốc gia luôn biến động rất mạnh vì lạm phát của tiền truyền thống và vì nhu cầu sở hữu Bitcoin luôn thay đổi. Và cũng có cả sự đầu cơ và thao túng truyền thông làm giá Bitcoin nhảy lên xuống liên tục nữa. Nhưng về dài hạn, lượng tiền mỗi quốc gia có khuynh hướng phát hành thêm, nhân khẩu có xu hướng tăng, năng suất lao động tăng, hiệu quả sản xuất luôn đi lên do tiến bộ về khoa học và công nghệ. Và dù những thứ trên có tăng bao nhiêu đi chăng nữa thì số lượng Bitcoin vẫn không tăng, nên Bitoin vẫn có khả năng tăng giá như đất đai hay vàng. Và chính vì chúng không nằm cố định một chỗ như đất đai, không phải ký gửi hành lý hay kiểm tra khi đi qua an ninh sân bay như vàng, chúng có giá trị riêng là có thể chảy đến bất kỳ đâu, chuyển tới bất kỳ đâu, không phân biệt người gửi/nhận là ai và cũng không chịu sự ảnh hưởng của bất kỳ tổ chức nào.

Vì ai có Bitcoin cũng có thể chuyển Bitcoin cho bất kỳ ai, nên Bitcoin bị nhiều người lo ngại rằng sẽ được dùng cho các giao dịch phạm pháp hoặc là rửa tiền. Nhưng quay lại với bản chất của Bitcoin một lần nữa, nó được sinh ra là để giải quyết bài toán ghi chép lại ai đã giao dịch với ai. Vì thế, mọi giao dịch đều được lưu lại và thống nhất ở nhiều nơi. Dù có thể không biết ai đứng đằng sau ví, mọi người đều có thể biết được giao dịch và phân tích khoanh vùng nếu họ thật sự muốn. Và vì thế, nếu muốn biết Bitcoin là tương lai nhân loại hay trò thổi bong bóng, hãy hỏi điều tương tự với mỗi hệ thống tài chính và tiền tệ từ mỗi quốc gia anh em đã và đang sinh sống câu hỏi tương tự mà anh em đã đặt cho Bitcoin:

• Tiền đến từ đâu, tiền được tạo ra như thế nào?
• Ai là người có quyền quyết định cung tiền? Ai là người kiểm soát cung tiền?
• Giao dịch được ghi lại như thế nào?
• Dòng tiền có minh bạch hay không, có sạch hay không?
• Ở đâu bạn có 10 tỷ gửi tiết kiệm?
• Từ đâu bạn có tiền mua biệt thự, mua Maybach, mua Porsche?
• Nếu bạn làm mất địa chỉ ví cá nhân, bạn mất toàn bộ tài sản Bitcoin, vậy nếu như bạn đánh rơi ví tiền ở ngoài đường thì sao?