Tại sao lại là start-up?

"Đừng bao giờ đánh mất đi ước mơ và khát vọng của chính mình. Vì nếu bạn làm thế, bạn có lẽ vẫn sẽ tồn tại nhưng bạn đã ngừng sống mất rồi!"

- Henry David Thoreau

Chúng ta vẫn luôn nghe về việc lấy tấm bằng và tìm kiếm một công việc tốt. Sau đó làm việc chăm chỉ, trả lại món nợ mà chúng ta đã vay từ gia đình và xã hội. Rồi thăng tiến, gia nhập tầng lớp trung lưu, và trở nên tốt hơn theo một cách nào đó.

Nhưng có những lúc mọi thứ diễn ra không như những gì ta muốn. Có lẽ bạn đang trải qua làn sóng lay-off vào những năm 2008 hoặc những năm hậu đại dịch Covid; có lẽ bạn đang trải qua những tháng ngày bạn có 1 công việc nhưng không biết mình đi đâu, về đâu và muốn gì. Có lẽ con đường hằng ngày chúng ta đang đi, công việc hằng ngày chúng ta đang làm có thể sẽ không đưa chúng ta đến nơi ta muốn đến. Và có lẽ vì thế mà chúng ta luôn muốn tìm kiếm những con đường mới, những công việc mới và những mưu cầu đổi mới.

Start-up bắt đầu từ việc thành thật với chính mình

Bạn có thể lừa dối tất cả mọi người nhưng không bao giờ có thể tự lừa dối chính mình. Vì thế, bạn vốn dĩ chỉ có 1 sự lựa chọn duy nhất với bản thân - đó là thành thật. Thành thật về công việc hiện tại. Công việc hiện tại bạn đang làm: có cho bạn sự an toàn, có cho bạn sự phát triển, có cho bạn thời gian để bạn nhìn lại, có thực sự cần thiết, có cho bạn cảm thấy mình đang tạo giá trị?

Hơn ai hết, bạn là người hiểu rõ chính mình nhất, hiểu rõ tính chất công việc mình đang làm nhất. Tiền từ đâu, tiền đi đâu,... và khoản thu nhập cũng như tài chính hiện tại có giúp mình làm điều mình cho là thực sự có ý nghĩa hay không. Và khi bạn tự nói chuyện với chính mình, bạn cũng sẽ tự hỏi rằng mình có nên nghỉ việc hay không, nếu có thì sẽ tìm công việc mới ở đâu, việc gì, như thế nào? Một công việc toàn thời gian hay một công việc tự do thời vụ?

Lúc này bạn sẽ muốn xâu chuỗi lại toàn bộ sự kiện của mình, những gì đã xảy ra và đến với mình. Những gì mình đã làm trước đây có thể thay đổi để tốt hơn không? Những công việc nào trước đây lặp lại mà mình có thể nhân bản nó lên? Nếu bây giờ được chọn lại, mình có lựa chọn giống như trước đây? Hỏi vậy không phải là để thay đổi thứ không thể thay đổi mà là để nhìn lại và đưa ra những quyết định tốt nhất cho sự sự nghiệp và cả sự phát triển của bản thân về sau.

Start-up vốn dĩ không phải là chạy theo trào lưu hay theo FOMO. Người ta bắt đầu nó là vì họ đã nhận ra giá trị công việc của họ hiện tại thực sự không nhiều hoặc không có. Từ đó lựa chọn bắt đầu lại và đi lên (start-up) với những thứ mới nhằm thay đổi điều gì đó. Nói vậy không phải là để chê công việc này hay khen công việc kia. Mà chính xác hơn, điều đó biểu hiện của sự khiêm nhường, sự khiêm tốn và chấp nhận bản thân ở thời điểm hiện tại nhưng vẫn luôn hướng tới sự thay đổi để tốt hơn. Sự khiêm tốn nằm ở chỗ biết mình, biết người và biết hiện tại. Sự khiêm nhường nằm ở chỗ họ sẵn lòng vui vẻ để lại công việc đó cho những người đến sau, những người thực sự cần công việc đó hơn.

Làn sóng từ bỏ công việc văn phòng toàn thời gian

Ngày càng nhiều người trên toàn thế giới lựa chọn các công việc dạng tự do, thời vụ và dự án. Đó có thể là công việc xây dựng, có thể là lắp đặt trang thiết bị. Đó có thể là viết 1 cái app, đó có thể là hỗ trợ cho 1 chiến dịch marketing, đó cũng có thể là làm nông nghiệp. Điểm chung của những người này là không muốn bị trói buộc từ 9 giờ sáng tới 6 giờ chiều mỗi ngày. Điểm chung của họ là thành thật với chính mình. Điểm chung của họ là cảm thấy từng giờ từng phút của mình khi làm việc đều mang lại giá trị.

Cái vùng an toàn cho các công việc văn phòng ngày càng trở nên eo hẹp. Các công ty lớn sẵn sàng lay-off lượng lớn người lao động để "tái cấu trúc" và từng bước chuyển đổi. Nói trắng ra là ngay cả các tập đoàn lớn họ cũng đang chuyển mình và start-up. Họ từng bước loại bỏ cái cũ nhằm tìm kiếm và sử dụng cái mới nhằm thích nghi với thị trường. Khi họ sa thải một nhân sự hành chính, họ lập tức tuyển vào một nhân sự biết tích hợp và sử dụng AI vào hệ thống tổ chức.

Và vì thế khi một người ở tuổi 30-35-40 và trải qua các đợt lay-off, họ sẽ tự hỏi những câu hỏi kiểu như: "Rốt cuộc đã từng có business nào từng thuộc về mình? Rốt cuộc trước đây mình đã làm những gì?". Và cả những câu kiểu như: "Tôi là ai? Tôi đến với thế giới này vì điều gì?". Và họ cũng bắt đầu nhận ra rằng bây giờ hoặc tầm vài năm nữa, con của họ vào đại học và họ sẽ phải nói nhiều hơn về chuyện tiền bạc.

Họ sẽ thử tìm kiếm những thứ công việc đó ngoài kia để tìm kiếm sự tự tin trở lại và hồi phục sau thời gian dài sống trong văn hóa 9-5-5. Họ cũng sẽ thử tìm kiếm những công việc mà bản thân làm chủ. Có thể là một quán trà sữa, một tiệm sửa xe, một cửa hàng giặt sấy, một cửa hàng phân bón, một văn phòng luật, một phòng khám tư,... Và họ cũng không muốn phải nghe câu nói sếp chỉ có một còn nhân viên thì nhiều vô kể. Thứ họ được nghe và hiểu là khách hàng ngoài kia có rất nhiều và mỗi một khách cũng có rất nhiều sự lựa chọn.

Tại sao không phải là start-up?

Thật bất ngờ là trong tất cả những thứ Hải vừa kể ở trên đều có người đã và đang làm, không những thế còn là rất nhiều. Và nếu bất kỳ ai tham gia vào những thứ trên, gần như sẽ chỉ có 2 khả năng. Một là hạ giá để cạnh tranh với những người đã có chỗ đứng trong công việc đó và nhận mức lợi nhuận nhỏ giọt, thậm chí là lỗ. Hai là cứ chào giá cao và gần như sẽ chẳng có khách hàng nào đến.

Khi không biết làm gì, ai đấy cũng đều nghĩ tới việc mở một quán cà phê. Ngay khi vừa mở quán cà phê, họ lập tức nhận ra rằng mình đang cạnh tranh với cả trăm ông khác nhau ở cùng khu vực. Chuỗi cửa hàng có, quán trang trí sân vườn để chữa lành có, cái xe đẩy 12k ở vỉa hè có, mặt bằng nhỏ có, quán mở 24/7 dạng cửa hàng tiện lợi cũng có. Và họ cũng nhanh chóng nhận ra rằng dù rất cố gắng và muốn đóng góp giá trị cho xã hội, những gì mình có là hoàn toàn không đủ. Bạn sẽ nhanh chóng nhận ra rằng, nếu không có mạng lưới quan hệ, bạn sẽ phải đóng cửa trong 1 tuần đầu tiên. Và kể cả khi có người quen đến ủng hộ, bạn vẫn sẽ phải chinh phục họ bằng chất lượng đồ uống và giá thành - bởi vì ai cũng có quyền lựa chọn của riêng họ. Nhiều thống kê khác nhau đã chỉ ra 60%-90% cửa hàng FnB đóng cửa trong vòng 5 năm đầu tiên - tỉ lệ quá nửa và gần như được coi là mặc định trong ngành FnB.

Lúc này bạn cũng nhanh chóng nhận ra rằng nếu không có gì khác biệt thì gần như bạn không thể cạnh tranh. Khác biệt về cách làm, khác biệt về công thức, khác biệt về lựa chọn sản phẩm, khác biệt về cách tiếp cận,... Bất kể sự khác biệt đó là gì, chúng cần thiết để người đến sau có cơ hội cạnh tranh với những người đã ở đó từ rất lâu. Vì thế, có một câu nói rất nổi tiếng:

"Innovation is everything!" (Đối mới là tất cả)

-Robert Noyce

Bạn biết rằng những người đến sau cần có gì đó mới để khách hàng của những người đến trước có lý do để đến với bạn. Và bạn cũng nhận ra rằng người đến trước cũng cần đổi mới để khách hàng cũ của mình có thêm lý do để quay trở lại - và tiện tay gom thêm khách hàng mới. Đó chính là bắt đầu lại (start) và phát triển (up).

Kết

Start-up không phải là hành vi tự phát hay trào lưu nhất thời. Đó là nhu cầu thực sự của xã hội và ở bên trong mỗi người. Thật tuyệt vời khi ai đó có thể bắt đầu lại và phát triển tiếp. Quay lại với những gì mình đã ấp ủ - nhưng với một góc nhìn hoàn chỉnh hơn - góc nhìn có được từ những trải nghiệm nghề nghiệp khác nhau.

Xã hội thay đổi thì con người và tổ chức cũng cần đổi thay. Và bất kể sự lựa chọn của mỗi người có là gì, miễn là sống thật tốt - đều xứng đáng được trân trọng.