Tâm lý học của người lười nhưng tham vọng lớn

Theo lẽ thường, người lười thường sẽ chọn sống yên ổn thay vì tham vọng còn người đã tham vọng thì không được phép lười biếng. Nhưng có 1 kiểu tâm lý nghe qua có vẻ lạ vì nó khá đặc biệt và giống như đang trêu đùa logic nhưng nó vẫn đang xuất hiện trong hàng triệu triệu người mỗi ngày. Đó chính là tâm lý của người lười nhưng tham vọng lớn.

Người có tâm lý này thường sẽ có 1 trong 3 kiểu mẫu hoặc là cả 3 kiểu sau. Thứ nhất là họ thường khởi đầu với quyết tâm sắt đá nhưng họ nhanh chóng nản sau đó. Thứ hai là họ ám ảnh với việc tìm ra bộ khung, hệ thống và cách làm hoàn hảo trước khi bắt đầu. Và cuối cùng là họ dao động cảm xúc về việc bản thân là thiên tài và kẻ thất bại khi hoàn cảnh thay đổi. Nhìn chung, tâm lý này xuất phát từ sự bảo vệ cái tôi, chủ nghĩa hoàn hảo và dao động cảm xúc từ cảm giác tự hào sang xấu hổ về bản thân.

Họ thường bắt đầu rất mạnh mẽ nhưng nhanh chóng nản sau vài tuần

Lúc đầu, giới tâm lý học tin rằng những người lười biếng nhưng tham vọng chỉ đơn giản là người không muốn làm việc, những người không có tố chất hay tính cách cần có của "người thành công". Nhưng về sau, các nhà tâm lý bắt đầu phát hiện ra những người thông minh, có tham vọng rõ ràng nhưng lại thất bại trong việc kiên trì làm việc. Và sau đó thắc mắc tại sao người thông minh lại không thể thực hiện tham vọng?

Vì động lực ban đầu của họ thường đến từ cảm xúc hơn là kỷ luật. Người thông minh và có tham vọng lớn thường rất dễ bị kích thích bởi một ý tưởng mới. Họ có thể thức khuya lập kế hoạch, lao vào học tập hoặc làm việc với cường độ cao trong vài ngày đầu. Nhưng cảm hứng không phải là nguồn năng lượng vô hạn. Sau vài tuần, sự mới mẻ biến mất. Công việc bắt đầu trở nên không có gì mới, nhàm chán và khó khăn hơn dự kiến. Và ngay sau đó, ý tưởng mới hơn tiếp tục chi phối họ khiến cho họ quay sang thứ mới. Càng thông minh, suy nghĩ của họ càng không muốn đứng yên 1 chỗ. Đầu óc càng nhanh nhạy, họ càng dồn nhiều tài nguyên cho ý tưởng mới khiến cho những thứ ý tưởng họ thực hiện trước đây bị bỏ dở khi chưa có kết quả. Họ thường nghĩ thành công đến từ những giai đoạn bùng nổ, trong khi thực tế nó đến từ việc duy trì nhịp độ ổn định trong thời gian dài.

Họ ám ảnh với việc tìm ra bộ khung hoàn hảo trước khi bắt đầu

Thông thường, mọi người đều không muốn quá trình thực hiện công việc trở nên mất kiểm soát vì không có sự chuẩn bị. Vì thế ai cũng sẽ có tâm lý muốn lập kế hoạch kỹ lưỡng, điều đó là hoàn toàn tự nhiên. Nhưng việc đợi đến lúc mọi thứ hoàn hảo mới bắt đầu thì rất dễ dẫn tới việc không bao giờ bắt đầu. Điều đó tạo ra hội chứng "chuẩn bị thêm một chút nữa". Họ muốn học thêm vài khóa học, đọc thêm vài cuốn sách, tìm kiếm thêm công cụ được quảng bá, cố gắng thiết kế quy trình tối ưu hơn,... Họ tin rằng vấn đề nằm ở hệ thống, quy trình chứ không phải là quá trình thực thi. Họ thường nghĩ nếu chưa thành công, chắc chắn là do bộ khung chưa đủ hoàn hảo.

Họ muốn có điều kiện hoàn hảo trước khi bắt đầu. Nhưng thực tế, đây chỉ là cơ chế phòng vệ bản thân, chứ không phải mong muốn. Họ muốn bảo vệ bản thân họ khỏi sự chỉ trích. Nghĩa là họ sẽ bắt đầu khi kế hoạch và quy trình hoàn hảo, còn không thì họ sẽ không làm gì. Suy nghĩ này xuất phát từ 1 quan điểm thực tế rằng người duy nhất không bao giờ sai là người không bao giờ làm điều gì cả. Vì vậy, trì hoãn tới khi có kế hoạch hoàn hảo hoặc không bao giờ làm chính là cách để bản thân không mắc lỗi và là cách để bản thân không bao giờ chịu sự chỉ trích. Và tư duy này cũng giải thích vì sao người thông minh muốn hoàn hảo có thể chọn cách không làm gì để không xảy ra khiếm khuyết nào.

Nhiều người không nhận ra rằng việc liên tục nghiên cứu phương pháp đôi khi chỉ là cách né tránh việc bắt tay vào làm. Họ sợ thất bại, họ sợ gặp khó khi không chuẩn bị kỹ càng. Dẫn tới việc họ đắp chiếu ý tưởng cả năm hoặc thậm chí cả đời. Trong suy nghĩ của họ, chỉ cần tìm được công thức đúng thì mọi thứ sẽ tự vận hành. Sự thật là không có khuôn mẫu nào thay thế được việc tự mình thử và sai nhiều lần tới khi đúng. Một kế hoạch trung bình được thực hiện rồi chỉnh sửa luôn hiệu quả hơn một kế hoạch hoàn hảo chỉ tồn tại trên giấy.

Họ dao động cảm xúc về việc mình là người xuất chúng với việc mình là kẻ thất bại.

Người tham vọng lớn thường tin rằng mình sinh ra để làm điều gì đó lớn lao. Niềm tin này giúp họ dám mơ lớn nhưng cũng dễ rơi vào tình huống khác với kỳ vọng. Khi gặp một bài toán không giải được, một dự án thất bại hoặc một kỹ năng học mãi không tiến bộ, họ bắt đầu cảm thấy khó chấp nhận. Và họ từ "thiên tài" trở thành "kẻ vô dụng" chỉ trong chốc lát. Họ sẽ ít khi đánh giá bản thân ở mức trung bình mà họ chỉ đánh giá hoặc là mình rất xuất chúng hoặc là mình hoàn toàn vô dụng. Và gần như không có vùng xám ở giữa. Đây là hệ quả của cái tôi gắn với thành tích. Khi họ kiếm được tiền, khi họ được vinh danh, họ cảm thấy mình xuất sắc. Khi họ gặp thất bại, họ cảm thấy giá trị bản thân bị phủ nhận.

Vì sao tâm lý này hình thành?

Tâm lý này thường hình thành từ thời thơ ấu khi chúng ta bắt đầu xây dựng góc nhìn về sai lầm và thất bại. Bao gồm cả việc ba mẹ đặt kỳ vọng và hình thành khuôn mẫu đửa trẻ lý tưởng hay con nhà người ta nhưng thiếu sự hỗ trợ năng lực và quan tâm về mặt cảm xúc. Hiểu nôm na là đứa trẻ đó sẽ được vạch sẵn lộ trình phát triển theo từng giai đoạn. Cuối năm nhận giấy khen loại gì? Lịch học các lớp năng khiếu ra sao? Năm bao nhiêu tuổi thì thi đỗ vào trường gì? Sau khi hoàn thành việc học thì sẽ đi đâu? Đứa trẻ đó buộc phải sống trong thế giới ba mẹ dựng lên. Và khi đứa trẻ đi chệch khỏi quỹ đạo, đó là sự việc rất nghiêm trọng. Đứa trẻ dần học được rằng giá trị của bản thân phụ thuộc vào việc có đáp ứng được kỳ vọng hay không. Thay vì học cách thích nghi với thực tế luôn thay đổi, chúng học cách duy trì hình ảnh về một phiên bản lý tưởng mà người lớn mong muốn. Theo thời gian, khoảng cách giữa con người thật và con người lý tưởng ngày càng lớn. Đứa trẻ bắt đầu đầu tư nhiều năng lượng tâm lý vào việc bảo vệ hình ảnh lý tưởng đó hơn là đối diện với thực tế. Điều này dẫn tới sự phân ly tâm trí. Nghĩa là đứa trẻ sẽ sống trong thế giới được dựng sẵn để bù đắp, và tất nhiên thế giới đó quan trọng hơn thế giới bên ngoài đang thay đổi mỗi ngày.

Bản thân tất cả chúng ta đều không thích sai lầm, đều không muốn điều đó diễn ra. Tuy nhiên, phản ứng vào lúc gặp thất bại của mỗi người là không giống nhau. Có người sẽ coi đó là việc thi thoảng sẽ xảy ra và để ý kỹ hơn vào lần sau. Cũng có người sẽ không chấp nhận được việc thất bại, coi đó là việc đáng xấu hổ và không thể dung thứ. Khi đó, hoặc là họ sẽ chuẩn bị rất kỹ cho lần tới hoặc sẽ không bao giờ làm để không bao giờ thất bại nữa. Vấn đề là thế giới thực không vận hành theo cách đó. Con người trưởng thành thông qua thử nghiệm, sai lầm và điều chỉnh liên tục. Không có bản kế hoạch nào đủ hoàn hảo để loại bỏ hoàn toàn thất bại. Việc tin vào một công thức, một kế hoạch có thể đưa con người ta đến đích thực tế đi ngược lại hoàn toàn với bản chất khoa học tiến hóa và quy luật phủ định của phủ định.

Theo giáo sư Jiang Xue Qin, ước tính có khoảng 15-20% người thông minh, có học thức mắc phải triệu chứng này. Dẫn đến việc họ cố gắng lặp đi lặp lại hành động tự nỗ lực, tự cải thiện bản thân và cuối cùng thất bại trong đau đớn.

Vậy làm sao để thoát khỏi tâm lý này?

Đầu tiên, cần chấp nhận việc "lười nhưng tham vọng" là cấu trúc tâm lý, không phải là do khiếm khuyết về tính cách hay thiếu động lực. Thông thường, trong xã hội hiện đại và công nghiệp, suy nghĩ cho vấn đề này là quy về nhân cách. Nghĩa là đổ cho người đó là lười biếng và không có tố chất. Và trong đời sống ngày nay cũng có nhiều người bán giải pháp để giải quyết vấn đề này bằng kỹ thuật hình thành thói quen và động lực. Thực tế, cách làm này chỉ làm cho bản thân người mắc chứng tâm lý đau khổ hơn. Những video truyền động lực, những video học bài hay gõ excel xuyên đêm, những video về vượt khó thuần túy sẽ không hiệu quả vì nội dung này đang nhìn nhận việc lười nhưng tham vọng là hành vi sai trái đơn thuần chứ không phải là chứng tâm lý. Chúng sẽ chỉ làm cho người xem chuyển từ nội dung này sang nội dung khác, đọc từ cuốn sách này sang cuốn sách khác, đăng ký từ khóa học này sang khóa học khác mà không mang lại sự cải thiện nào.

Cách thực sự hiệu quả là tìm những nhà tâm lý trị liệu được đào tạo bài bản về ái kỷ để tham gia điều trị có lộ trình. Cần chấp nhận rằng đây là vấn đề tâm lý, tôn trọng lộ trình của bác sĩ đặt ra và chấp nhận quá trình có thể kéo dài để hợp nhất bản ngã phân li trong nhiều năm.

Trong trường hợp không muốn gặp bác sĩ, người mắc có thể gặp khó khăn trong việc tự dung hòa 2 phiên bản của bản thân. Một phiên bản là con người thực tế với đầy đủ giới hạn, sai lầm và khiếm khuyết như bất kỳ ai khác. Phiên bản còn lại là hình ảnh lý tưởng về một con người hoàn hảo, thành công và không được phép thất bại. Hợp nhất bản ngã bị phân ly là học cách để con người thực tế và con người lý tưởng dần tiến lại gần nhau. Mỗi lần chấp nhận một thất bại nhỏ mà không sụp đổ về mặt tâm lý, khoảng cách giữa hai phiên bản lại được thu hẹp thêm một chút. Đó là lý do quá trình này thường kéo dài nhiều năm. Nó không phải là việc học một kỹ năng mới mà là thay đổi cách một người nhìn nhận chính bản thân mình. Đích đến cuối cùng không phải là trở nên hoàn hảo. Mà là có thể sống như một con người bình thường, với cả điểm mạnh lẫn điểm yếu, mà không còn phải dành cả cuộc đời để bảo vệ một hình ảnh lý tưởng không có thật.

Kết

Người lười nhưng tham vọng lớn không thiếu ước mơ. Thứ họ thiếu là khả năng chấp nhận những quy luật rất bình thường của thành tựu tiến bộ chậm, sai lầm liên tục và kết quả đến muộn hơn mong đợi. Họ muốn đạt được những điều phi thường, nhưng lại chưa chấp nhận rằng con đường dẫn tới những điều phi thường phần lớn được xây bằng những hành động đời thường rất nhỏ mỗi ngày.

Bất kể anh em có mắc chứng tâm lý này hay không, hi vọng chúng ta đều có thể bình thường hóa việc thất bại, bắt đầu ngay với việc mình muốn làm, sai lầm thật lớn, rồi sửa và học từ sai lầm tới khi chúng hoàn thiện hơn và từng bước hoàn thành mục tiêu mình đặt ra. Xuất chúng không phải là không làm sai, mà là kiên trì sửa sai nhanh và nhiều hơn những người khác.

Tham khảo

Giáo sư Jiang Xue Qin