3 ngộ nhận về giàu nghèo

Vì sao lại có sự giàu nghèo? Vì sao người này giàu? Vì sao người kia nghèo? Đó luôn là những câu hỏi gây tò mò và cũng là chủ đề tranh luận của nhiều người trong nhiều thế kỷ. Có người nói khác biệt giàu nghèo đến từ sự chăm chỉ. Cũng có người nói giàu có đến từ quyền lực hoặc sử dụng quyền lực của người khác. Số khác lại nói người giàu là do họ thông minh, nhanh nhạy với thị trường. Và cả những quan điểm về giới tinh hoa tạo ra độc quyền về cả thông tin lẫn thị trường, tạo ra rào cản hoặc chi phí rất cao khi ai đó muốn gia nhập thị trường.

Cũng có nhiều người suy nghĩ rằng khoảng cách giàu nghèo vốn dĩ không nên tồn tại ngay từ đầu. Ai ai cũng nên bình đẳng giống nhau và có địa vị kinh tế như nhau. Sự chênh lệch giàu nghèo vốn dĩ chỉ là nhất thời và không nên kéo dài mãi mãi. Chúng ta nghe qua những ý tưởng như thế này trong những tiết học về Karl Marx. Và chúng ta cũng ít nhiều nghe qua hàng trăm, thậm chí là hàng nghìn quan điểm khác nhau về tiền bạc, giàu nghèo. Có người còn cho rằng tiền bạc là nguồn gốc của mọi tội lỗi trên đời bởi vì khi một người phạm tội, thứ đầu tiên mà chúng ta thường hỏi là có liên quan tới tiền hay không?

Tất cả chúng ta đều bình đẳng về mặt linh hồn, đều cùng hít thở một bầu không khí. 99,99% con người đều có cảm nhận, cảm xúc đối với những thứ xung quanh. Nhưng cho tới tận ngày nay, loài người chúng ta vẫn không bình đẳng về mặt kinh tế nếu không muốn nói rằng chênh lệch giàu nghèo ngày càng lớn. Một nhóm người rất nhỏ nắm giữ hầu hết tài sản toàn thế giới. Tiền lương của người lao động tăng rất chậm nếu so với giá bất động sản hay cổ phiếu doanh nghiệp. Người giàu ngày càng giàu hơn và người nghèo ngày càng nghèo đi. Bài viết hôm nay không nhằm giải đáp về nguồn gốc của giàu nghèo mà đưa ra những góc nhìn, những lầm tưởng trong suy nghĩ của chúng ta về bức tranh địa vị xã hội.

Ngộ nhận 1 - Người giàu luôn đúng, người nghèo luôn sai

"Đã giàu chưa mà nói người ta, mà chỉ người ta, mà dạy người ta. Muốn lời nói của bản thân có giá trị thì bản thân hãy trở thành người có giá trị - và giàu có chính là thước đo giá trị đó". Đây là suy nghĩ rất bình thường, rất hiển nhiên. Vì nếu người ta sai, tại sao họ có thể giàu được? Còn một người nếu đúng, tại sao anh ta vẫn nghèo? Vì thế, nhiều người chỉ đón nhận quan điểm của người giàu có chứ không ai muốn nghe người nghèo chia sẻ. Đã nghèo thì lo làm giàu trước đi cái đã. Và điều này được chốt hạ bằng quan điểm người đã thành công và kiếm được nhiều tiền thì ít nhất đã từng thất bại, còn người thất bại thì thậm chí còn chưa từng thành công.

Suy nghĩ đó rất tự nhiên và có phần hợp lý, nhưng chưa đủ. Bất kỳ người giàu có nào cũng không sống tách biệt với xã hội. Họ có gia đình, bạn bè, đối tác, khách hàng, nhân viên, cổ đông và nhà đầu tư. Trong đó, không phải ai cũng giàu. Nếu lập luận “người giàu luôn đúng, người nghèo luôn sai” là đúng, thì những người xung quanh người giàu — đặc biệt là nhân viên và đối tác lâu năm — cũng phải giàu lên theo. Cha mẹ, vợ chồng, con cái họ cũng vậy. Nhưng thực tế cho thấy điều này không phải lúc nào cũng xảy ra. Nhiều người giàu vẫn giữ nhân viên lương trung bình, thậm chí là thấp và bóc lột. Trong nhiều trường hợp, người giàu càng giàu nhanh hơn khi chi phí lao động và nguồn lực từ người nghèo được giữ ở mức thấp.

Người giàu ít nhiều cũng sở hữu truyền thông. Ít nhất là thương hiệu kinh doanh, cao hơn là các kênh tin tức, còn lớn nữa là mạng xã hội và các thuật toán phân phối nội dung. Cộng với việc giàu có dễ dành được thiện cảm của mọi người hơn vì ai cũng thích tiền và hào quang. Các nội dung mà người giàu chia sẻ và những câu chuyện thành công của họ thường tràn ngập khắp mọi nơi. Thật ra, bất kỳ ai giàu có cũng luôn có những lúc ra quyết định sai. Một số người nghèo ra quyết định y chang nhưng không bao giờ có thể đứng lên được nữa. Còn người giàu thì sao? Thua 1 chỗ, nhưng những chỗ khác họ thắng thì vẫn cứ là họ thắng. Làm theo lời khuyên của người giàu khi hoàn cảnh, điều kiện và thời điểm khác với họ không thể khiến người nghèo trở nên đúng như với họ.

Cuối cùng là không phải đồng tiền nào kiếm được cũng là đồng tiền sạch. Rất nhiều đồng tiền không được kiếm từ việc làm ăn chân chính. Chúng được kiếm từ hoạt động lừa đảo, buôn lậu, kinh doanh bột mì, các băng đảng dân anh chị cho tới tham nhũng, hối lộ. Và tất nhiên, những người kiếm tiền bẩn phải tìm cách che giấu hoạt động của mình và rửa tiền thật sạch trước khi tiêu. Vì thế, chúng ta không thể chỉ nhìn vào những gì họ có, những hình ảnh của những người ăn mặc sang trọng, check-in bóng bẩy, đi xe sang, ở nhà lầu mặt phố để khẳng định họ là đúng và luôn nghe theo. Chúng chỉ nên dừng lại ở nhu cầu khẳng định bản thân. Rõ ràng suy nghĩ người giàu luôn đúng, người nghèo luôn sai không thể đúng. Đúng sai của một con người không thể chỉ nhìn vào túi tiền.

Ngộ nhận 2 - Chỉ cần chăm chỉ là sẽ đổi đời

Nếu anh em đã từng đọc qua bài viết tư duy xô nước ¹, việc chỉ làm 1 công việc xô nước đơn thuần không thể giúp 1 người thở nên giàu có. Làm việc kiểu xô nước 16 tiếng một ngày chỉ là một cách để đổi lại 1 hoặc 2 ngày nghỉ có thu nhập trong tương lai. Nếu chăm chỉ tỷ lệ thuận với độ giàu có thì những người giàu nhất thế giới lúc này phải là những nông dân dậy sớm, những công nhân tăng ca, những thợ xây ăn tranh thủ ngủ khẩn trương hay những cô bán phở ninh xương từ lúc 2-3 giờ sáng chứ không phải là những doanh nhân hay tỷ phú công nghệ.

Elon Musk đúng là làm việc từ 12-17 tiếng mỗi ngày nhưng không phải là công việc kiểu xô nước. Ông làm xe hơi để những người đàn ông thành đạt có phương tiện chở người yêu đi làm và đi ăn tối mỗi ngày. Ông phóng vệ tinh để cung cấp Internet tốc độ cao ở khắp mọi nơi trên thế giới. Ông sở hữu mạng xã hội để mọi người đăng tải suy nghĩ, ý tưởng và tương tác với nhau hàng ngày. Ông làm AI để người hỗ trợ người khác tìm tòi, nghiên cứu và tăng hiệu suất công việc bất cứ khi nào họ cần. Những công việc ông làm là những đường ống nước kiểu mới để giải quyết vấn đề lâu dài, ngay lập tức, ngay cả khi ông không có mặt ở đó.

Đúng là thành tựu cần sự chăm chỉ nhưng chỉ vì sự chăm chỉ mà có thể đạt được thành tựu là hoàn toàn không đủ. Kiếm tiền từ lao động thuần túy chỉ dừng ở một mức giới hạn nào đó. Sự lựa chọn, thời điểm, môi trường, xuất phát điểm, kỹ năng, chấp nhận rủi ro và cả yếu tố may mắn nhiều khi còn quan trọng hơn sự chăm chỉ. Chúng ta vẫn thường nghe nói thiên thời - địa lợi - nhân hòa. Khi những thứ đó cùng xảy ra kết hợp với sự chăm chỉ, quyết đoán mới có thể tạo ra sự khác biệt.

Ngộ nhận 3 - Người giàu vượt sướng thì mặc định dễ hơn người nghèo vượt khó

Sở dĩ nhiều người có suy nghĩ này là vì họ cho rằng con nhà giàu thì chỉ cần không phá thì sẽ mãi mãi sở hữu đặc quyền phú gia còn người đã sinh ra trong nghèo khó thì rất ít cơ hội để vươn lên trong cuộc sống. Và khi thấy người giàu sa đọa, họ sẽ thường bĩu môi theo kiểu: "Đúng là giàu sinh hư sinh sự". Bởi vì người giàu thì thường gặp rất nhiều cám dỗ vây quanh. Có hàng tỉ thứ để một người từ giàu có về với trắng tay, thậm chí là về với đống nợ. Với nam giới thì đó là cờ bạc, cá độ, gái gú, nghiện ngập, hút chích. Còn với nữ giới thì đó là những thú vui xa xỉ, những thứ hào quang lấp lánh, vàng bạc đá quý, tiệc tùng, du lịch xa hoa để đăng lên mạng xã hội.

Lý do những cám dỗ dễ đến với người giàu hơn người nghèo là vì bán cho người giàu kiếm được nhiều tiền hơn. Người nghèo chỉ lo ăn 3 bữa, lo cơm áo gạo tiền, lo tiền khi ốm đau bệnh tật, lo tiền đóng học phí cho con cái, lo những vấn đề sinh tồn nói chung thì thời gian và tiền đâu để nghĩ tới những thứ đó. Còn với rich kid, số tiền đủ để ăn chơi liên tục đó không phải đánh đổi bằng mồ hôi nước mắt. Chưa kể đến việc khi mọi thứ đã đủ đầy, con người dễ rơi vào lối sống hưởng thụ, trụy lạc. Ở Việt Nam có câu: "Không ai giàu 3 họ, không ai khó 3 đời". Công nghiệp bột mì, kỹ viện lầu xanh, sàn cá độ, sòng bạc, những địa điểm xa hoa người ta thích tiếp cận và bán sản phẩm dịch vụ cho người giàu hoặc con cái của người giàu hơn vì doanh thu và lợi nhuận kiếm được trên mỗi người giàu cao hơn đáng kể so với người nghèo.

Khi người giàu đã quen thuộc ăn chơi trác táng và mất hết tất cả, thứ cảm giác họ nhận được đau khổ hơn rất nhiều so với những người chưa bao giờ có cơ hội hay điều kiện để làm những thứ trên. Thật ra người có tài sản và phá sản thường sẽ đau khổ hơn những người chưa bao giờ có tài sản để mà phá. Bởi vì người đã không có tài sản thì cũng chẳng còn gì nữa để mất và cũng không thể tiêu cực thêm được nữa trong khi cuộc sống của người phá sản lại thay đổi rất chóng mặt. Vì thế, giáo dục nhận thức và học cách quản lý tài sản cũng là một loại kỹ năng và giữ được mình cũng không phải là dễ dàng như nhiều người nghèo vẫn nghĩ. Thứ suy nghĩ giàu vượt sướng rất dễ chỉ nên đúng khi bản thân người nghèo đó đã trở nên giàu có và hoàn toàn không dính dáng tới những thứ trên.

Người sinh ra trong cái nghèo là họ thiếu đủ thứ. Thiếu vốn, thiếu kiến thức, thiếu mạng lưới quan hệ và phải lo cơm áo gạo tiền mỗi ngày. Chưa kể dễ bị chính mối quan hệ và môi trường xung quanh kéo xuống và không thể thoát ra được. Và khi họ bước vào vòng lặp sinh tồn, những khái niệm như ý tưởng, nghệ thuật, văn học, triết học, khởi nghiệp, đầu tư chỉ còn là những thứ xa xỉ. Giáo dục là thứ khả quan nhất để cải thiện tình hình và cân bằng khoảng cách giàu nghèo này. Còn không thì chỉ có thay đổi môi trường sống hoặc kết hôn với người giàu mới có thể đổi đời. Tại sao vậy? Vì cái nghèo rất dễ áp đặt người nghèo không được phép thất bại. Với người giàu, thất bại tới lần thứ 9 hay lần thứ 99 vẫn không sao cả vì thất bại vốn dĩ là mẹ thành công. Nếu tới lần thử thứ 100 họ thành công, họ vẫn là tấm gương tiêu biểu cho tinh thần dám hành động và đức tính kiên trì. Nhưng với người nghèo, liệu họ có cơ hội thất bại tới lần thứ 2 hay không?

Nhưng đó không phải là tất cả vì nếu nhìn ngược lại, khi người nghèo đã vượt qua được cái nghèo rồi, họ trở nên biết ơn và hạnh phúc một cách điềm tĩnh vì họ đã từng quen thuộc và hiểu cảm giác cái nghèo. Những người nghèo là những người dễ có động lực nhất vì họ có thứ cần phải thay đổi. Khi họ đạt được những thành tựu nhỏ nhỏ, họ có cảm giác chinh phục. Họ cảm nhận niềm vui từ quá trình đi lên chứ không phải là mọi thứ sẵn có ngay từ đầu.

Việc 1 người sinh ra trong nghèo khó và trở thành triệu phú hay tỷ phú tự thân không phải là điều viễn vông hay là bài tẩy não của truyền thông. Tại sao vậy? Vì có nhiều cá mập đầu tư sẵn sàng tìm kiếm những founder chất phác, non trẻ và những công ty chưa từng lên sàn, chưa từng mua đi bán lại. Không phải chỉ vì lòng tốt mà là vì họ đã thấy những doanh nghiệp lâu năm và đã niêm yết trên sàn chứng khoán thường sẽ có vốn hóa rất khủng, thậm chí là ngáo giá. Việc đầu tư những công ty lớn, nếu có sở hữu thì tỉ lệ cổ phần rất thấp, nếu có lời thì cũng rất ít vì giá trị đã quá cao còn khi thua lỗ có thể mất trắng vì nổ bong bóng. Trong khi đó, cùng 1 số tiền họ có thể mua luôn hàng chục công ty nhỏ của những founder chất phác - những người đang tập trung làm việc tạo giá trị, hoặc là mua hàng trăm cái 5-10% cổ phần của những công ty đó - những công ty còn rất nhiều tiềm năng tăng trưởng mạnh trong dài hạn. Thế nên dù là công ty lớn hay nhỏ, mới thành lập hay lâu năm cũng đều có những người sẵn sàng nhảy vào. Và vì thế, cơ hội cho người nghèo thay đổi vẫn là có nếu họ tìm được đúng môi trường.

Kết

Tận sâu bên trong mỗi con người chúng ta ai ai cũng muốn có 1 cuộc sống tự do tài chính. Bởi vì trong xã hội ngày nay, tỉ lệ người đạt được tự do tài chính, nhất là ở độ tuổi còn rất trẻ là rất thấp. Hầu hết chúng ta sẽ chọn làm công việc ổn định tới những năm 60, 70 tuổi và nghỉ hưu. Số khác sẽ lựa chọn bước ra vùng an toàn để theo đuổi thứ mà họ cho là xứng đáng hơn trong cuộc sống. Nếu 1 ngày nào đó, giàu nghèo không còn tồn tại, chúng ta sẽ chẳng còn quan tâm ai đúng ai sai hay bị FOMO theo cuộc sống của những người giàu. Và cũng chẳng ai bận tâm giàu có đến quá sớm có phải là nguy hiểm hay không? Cũng chẳng ai quan tâm sinh ra trong cái nghèo có phải là bất công hay không? Vì lúc đó, giàu nghèo chỉ còn là khái niệm tồn tại trong quá khứ. Nhưng tất nhiên, điều đó chưa xảy ra, khoảng cách giàu nghèo vẫn tồn tại và ai trong chúng ta cũng cần học cách tự yêu và tự cứu lấy chính mình bất kể giàu hay nghèo. Tự do tài chính thực sự không chỉ là có nhiều tiền mà là cuộc sống bản thân không bị tiền bạc chi phối và lương tâm không bị cắn rứt.